Với nhân viên làm việc lâu năm, thu nhập không chỉ đến từ lương mà còn từ thưởng hiệu quả và cơ hội sở hữu cổ phần của nơi làm việc. Bài viết trình bày cách dự trù thưởng theo kết quả công việc, sử dụng khoản thưởng có kế hoạch và cân nhắc khi được mua cổ phần với giá ưu đãi.
1. Hiểu cơ chế thưởng để dự trù thu nhập cả năm
Lấy ví dụ một trưởng nhóm kinh doanh đã làm việc năm năm tại một doanh nghiệp sản xuất bao bì. Thu nhập của người này gồm lương cố định hằng tháng, thưởng quý theo doanh số của nhóm và thưởng cuối năm theo kết quả chung của công ty. Hai khoản thưởng có thể chiếm tỷ trọng đáng kể nhưng thay đổi theo từng kỳ.
Nhân viên mới thường được giải thích KPI là gì trong buổi định hướng, nhưng để dự trù thu nhập, người lao động cần nắm rõ hơn cách chỉ tiêu được quy đổi thành tiền thưởng: chỉ tiêu nào có trọng số lớn, mức hoàn thành tối thiểu để được thưởng và cách tính khi vượt chỉ tiêu. Những thông tin này thường có trong quy chế lương thưởng của công ty.
Từ quy chế và kết quả các năm trước, người lao động có thể ước tính ba kịch bản thưởng: thấp, trung bình và cao. Kịch bản thấp được dùng để lập kế hoạch chi tiêu cố định, còn phần chênh lệch ở các kịch bản cao hơn được coi là khoản bổ sung.
Việc ghi lại kết quả hoàn thành chỉ tiêu của từng quý cũng giúp người lao động theo dõi tiến độ, sớm biết khả năng đạt thưởng cuối năm và điều chỉnh kế hoạch chi tiêu nếu cần. Với trưởng nhóm kinh doanh trong ví dụ, bảng theo dõi doanh số của nhóm qua từng tháng còn là căn cứ để trao đổi với quản lý khi chỉ tiêu năm sau được xây dựng.
Ước tính thưởng theo ba kịch bản giúp người lao động lập kế hoạch dựa trên mức thu nhập thận trọng.
2. Phân bổ khoản thưởng theo mục tiêu tài chính
Một nguyên tắc phổ biến là không đưa thưởng vào chi tiêu cố định hằng tháng. Các khoản như tiền thuê nhà, trả góp hay học phí nên được chi trả từ lương cố định, để kế hoạch không bị ảnh hưởng khi một quý kết quả kinh doanh thấp hơn kỳ vọng.
Khi nhận thưởng, người lao động có thể chia khoản tiền theo các mục tiêu đã định sẵn. Ví dụ, một nửa dành cho mục tiêu dài hạn như mua nhà, một phần nhỏ bổ sung quỹ dự phòng, phần còn lại dùng cho kỳ nghỉ của gia đình hoặc nâng cấp kỹ năng. Tỷ lệ cụ thể tùy vào giai đoạn cuộc sống của mỗi người.
Thưởng cuối năm thường rơi vào thời điểm chi tiêu tăng cao. Nếu đã có danh sách khoản chi dịp lễ Tết từ trước, người lao động dễ giữ được phần dành cho tích lũy thay vì để toàn bộ khoản thưởng trôi vào mua sắm.
Người lao động cũng nên tính đến khoản thuế thu nhập cá nhân đã được khấu trừ trên tiền thưởng, để số tiền phân bổ là số thực nhận chứ không phải mức thưởng ghi trên quyết định. Ghi lại số thực nhận của từng kỳ thưởng qua các năm cũng giúp kịch bản dự trù năm sau sát thực tế hơn.
3. Cân nhắc khi được mua cổ phần với giá ưu đãi
Ở nhiều công ty cổ phần, người lao động gắn bó lâu năm có thể được mua cổ phần theo chương trình dành cho nhân viên với giá thấp hơn giá thị trường, thường kèm điều kiện hạn chế chuyển nhượng trong một thời gian nhất định. Đây là cách doanh nghiệp gắn quyền lợi của nhân viên với kết quả kinh doanh chung.
Khi cân nhắc tham gia, người lao động nên xem khoản mua cổ phần như một khoản đầu tư dài hạn. Số tiền dùng để mua nên lấy từ phần tích lũy dư ra sau khi đã giữ đủ quỹ dự phòng, vì trong thời gian bị hạn chế chuyển nhượng, khoản tiền này không thể rút ra khi gia đình cần.
Một điểm cần lưu ý là không nên để tỷ trọng tài sản gắn với nơi làm việc quá lớn. Khi cả thu nhập từ lương, thưởng và tài sản đầu tư đều phụ thuộc vào một doanh nghiệp, kết quả kinh doanh của doanh nghiệp đó sẽ tác động cùng lúc lên nhiều nguồn tài chính của gia đình. Phân bổ thêm vào các kênh tích lũy khác giúp danh mục cân bằng hơn.
Cổ tức nhận được từ số cổ phần sở hữu có thể được tái đầu tư hoặc chuyển vào quỹ cho mục tiêu dài hạn. Người lao động nên ghi lại giá mua, số lượng và thời điểm hết hạn chế chuyển nhượng để chủ động khi có quyết định nắm giữ hay bán ra.
Tiền mua cổ phần dành cho nhân viên nên lấy từ phần tích lũy dư ra sau khi đã đủ quỹ dự phòng.
Thưởng hiệu quả và cổ phần dành cho nhân viên là những nguồn thu nhập giá trị khi được đưa vào kế hoạch một cách có chủ đích. Dự trù thưởng theo mức thận trọng, phân bổ theo mục tiêu và cân nhắc tỷ trọng cổ phần trong tổng tài sản giúp người lao động gia tăng tài sản bền vững cùng sự phát triển của nơi làm việc.
